Jeśli jesteś właścicielem tej strony, możesz wyłączyć reklamę poniżej zmieniając pakiet na PRO lub VIP w panelu naszego hostingu już od 4zł!

Relacje osobowe w literackiej komunikacji wg Aleksandry Okopień-Sławińskiej

21 lutego 2012 Opracowania  Brak komentarzy

Kategoria podmiotu lirycznego była dotąd uniwersalna, ale od pewnego czasu jej użyteczność zostaje poddana próbie. Mówiło się o narratorze i podmiocie lirycznym, ale i to okazało się nie być wystarczające; badacze postulują wzbogacenie pojęć odnoszących się do tej sfeyr, jako że dwa dobrze nam znane, nie są rzekomo wystarczające.

Wyodrębnia się 3 główne role osobowe w językowej komunikacji utworu:

NADAWCA – ten kto mówi;

ODBIORCA – ten do kogo się mówi;

BOHATER – ten o kim się mówi.

Bohater biorąc czynny udział w komunikacji może wejść w rolę nadawcy lub odbiorcy. Istnienie bohatera jest obojętne z punktu widzenia komunikacji. Sam tekst zaświadcza jedynie o istnieniu jego nadawcy (bo przecież on mówi, więc jest. To, że mówi o kimś, nie świadczy teoretycznie o tym, że ten ktoś istnieje, to samo odnosi się do odbiorcy. Jedynie realnie istniejącą osobą, która w tej chwili mówi, więc być musi jest nadawca tekstu). Wypowiedź nie określa liczby osób, które spełniają te role: liczba bohaterów może być nieograniczona, nadawca i odbiorca mogą być zbiorowi. Łatwiej niż liczbę maksymalną określić jest liczbę minimalną osób biorących udział w komunikacji w utworze.

Każda z ról może być przypisana innej osobie (Jan mówi Piotrowi o Antonim), ale ROLE MOGĄ SIĘ KUMULOWAĆ:

N i B (Jan mówi Piotrowi o sobie, tj. o Janie);

B i O (Jan mówi Piotrowi o nim samym, tj. o Piotrze);

N i O (Jan mówi sobie, tj. Janowi o Antonim); realizuje się jako MONOLOG WEWNĘTRZNY, może być też krańcowa kumulacja ról: N i O i B: (Jan mówi sobie o sobie, tj. o Janie); monolog wew. na własny temat – wszystkie 3 role pełni jedna osoba, nieredukowalna w żadnej sytuacji – NADAWCA.  Odbiorca musi istnieć, ale nie osobowo, a funkcjonalnie – role N i O mogą być realizowane przez jedną osobę.

NADAWCA jest rolą nieredukowalną, obecną w każdej sytuacji komunikatywnej, od niej uzależniony jest układ pozostałych ról – obsadzenie w roli nadawcy JA określa przydział ról odbiorcy TY i bohatera ON. Tekst zaświadcza o istniejącym poza nim nadawcy i przedstawia go poprzez właściwą tekstowi organizację semantyczną.

Sytuacja nadawcza w utworze może ulec komplikacji zależnie od: 1. liczby mówiących osób; 2. Hierarchicznej zależności między ich wypowiedziami.

  • Najprostszy przypadek: liryczne wiersze-wyznania, przedstawiające monolog jednej postaci;
  • Teksty dramatyczne wprowadzają komplikacje ilościową – wypowiedzi różnych osób występują na jednej płaszczyźnie i w trybie partnerstwa;
  • Najbardziej złożone sytuacje są wtedy, gdy jest wiele wypowiedzi podrzędnych względem jednej, pojawiają się najczęściej w narracji epickiej(gdzie mowa bohaterów podporządkowana jest mowie narratora), czasem też w lirycznym monologu czy dramacie: Ja mówię o Piotrze, który mówi o Janie, który mówi o Antonim, itd. Tekst Rękopisu znalezionego w Saragossie Potockiego wprowadza miejscami aż ośmiostopniową hierarchię wypowiedzi.
  • Dwupoziomowa relacja narrator-bohater tworzy dwupoziomowy układ nadawczy tylko gdy narrator cytuje słowa bohatera udzielając mu samodzielnego głosu.

W tekście zawarta jest informacja o mówiących postaciach. Są dwa rodzaje takiej informacji:

1. INFORMACJA STEMATYZOWANA – w znaczeniach użytych słów i zdań; nie ma ograniczania zasięgu, może przedstawiać zarówno osobę podmiotu, adresata czy bohatera; zawierać sądy metajęzykowe na własny temat; może dotyczyć tematów niezwiązanych z komunikacją

2. INFORMACJA IMPLIKOWANA – implikowana przez reguły mówienia, jest zaszyfrowana w budowie wypowiedzi, jest bardziej wyspecjalizowana: ujawnia kod wypowiedzi i jego realizację przez co pośrednio charakteryzuje nadawcę i odbiorcę jako użytkowników tego kodu; informacja implikowana o postaci kryje się jedynie w jej własnej mowie (podczas gdy info stematyzowana może pochodzić od osób trzecich) – zatem postaci milczące mogą być jedynie prezentowane w sposób stematyzowany. Czasami info implikowana niejasno świadczy o mówiącym, dzieje się tak gdy pewne właściwości mowy narratora kształtują się pod wpływem bohatera: niby wciąż mówi narrator, ale ktoś jakby nim kieruje – dwugłosowość ta brzmi najwyraźniej w mowie pozornie zależnej, mowie zależnej, albo narracji prowadzonej z punktu widzenia bohatera. Informacja implikowana może świadczyć o nadawcy jako o realizatorze pewnej praktyki społecznej, praktyka ta obejmuje różne zachowania językowe, które pozwalają zidentyfikować status mówiącego (socjologiczny jak przynależność klasową, zawodową; ale też w terminach psychologicznych: mowa ludzi nerwowch, inteligentnych, rozkojarzonych). Nie wszystkie informacje implikowane charakteryzują nadawcę równie wyraziście. Pozwala na zrekonstruowanie osobowości mówiącego nawet na podstawie wypowiedzi, w których nie mówi nic o sobie; jednak powiadamia tylko o informacjach które wynikają z określonych społecznych zachowań werbalnych i wiedzy o nich, nie da się za jej pośrednictwem odtworzyć sytuacji fabularnych, czy wiadomości o ubiorze.

Każda wypowiedź kryje w sobie info o jej nadawcy. Każda niesie wiadomość implikowaną, nie każda stematyzowaną (zabieg ten nazywa się ukryciem narratora poza przedstawionym światem). Minimalna dokumentacja osoby mówiącego: mowa pozornie zależna + brak info stematyzowanej; maksymalna dokumentacja: narracja pierwszoosobowa.

Struktura komunikacyjna utworu wytwarza złożony układ sygnałów korygujących i waloryzujących poszczególne informacje; opiera się on na stopniu autorytatywności info stematyzowanej i implikowanej oraz informacji pochodzących z różnych poziomów nadawczych tekstu. Na tej zasadzie opiera się INFORMACJA GLOBALNA, która stanowi pełny obraz nadawcy tekstu. Ale  może nastąpić konflikt informacji – 2 zasady rozstrzygające:

1.w wypadku konfliktu między info implikowaną a info stematyzowaną, silniejsza okazuje się implikowana

2.w wypadku konfliktu między info stematyzowanymi na różnych poziomach tekstu-silniejsza okazuje się i. pochodząca z poziomu wyższego.

Konflikt jest wtedy, gdy cechy, które przypisuje sobie mówiący, zostają zakwestionowane przez jego sposób mówienia. Informacje z poziomów niższych podlegają zawsze interpretacji, często też reinterpretacji na poziomach wyższych – narrator może informacje potwierdzić obdarzając swoich bohaterów kredytem zaufania lub może informacje zanegować, np. wprost: Mylił się Jan mówiąc, że Piotr wyjechał do Warszawy, może podać nowe nieznane dotąd informacje bądź wyposażyć bohatera w cechy charakteru budzące nieufność. Jeszcze większy stopień komplikacji ma miejsce, gdy informacji stematyzowanej wyższego poziomu przeczy informacja implikowana na poziomie niższym. Np.-sposób werbalnego zachowania bohatera kwestionuje opinie sformułowane o bohaterze przez narratora. Np. narrator pisze o Jasiu jako o niebywałym prostaku, a potem przytacza jego cięte riposty z jakiejś imprezy. Jeszcze innym popularnym sposobem dyskredytacjo narratora jest prowadzenie narracji w sposób, który odbiega od społecznych konwencji uznawanych za właściwe mowie osób godnych zaufania, bądź poprzez pokazanie literackiej nieautentyczności, stylizacji, przejaskrawienia, bądź gdy prowokuje do szukania nad jej sensami dosłownymi sensów nadbudowanych.

Nowością u Okopień-Sławińskiej jest analiza dzieła od strony wewnątrz- i zewnątrzjęzykowej.

To, co zachodzi w komunikacji w świecie zewnętrznym ma swoje odzwierciedlenie w świecie literackim.

Układ nadawczy znajduje swój odpowiednik w układzie odbiorczym. Każdy akt komunikacji zakłada zespolenie działań nadawcy i odbiorcy komunikatu w porządku odwróconej symetrii. Każdy poziom nadawczy jest właściwie poziomem nadawczo-odbiorczym. Charakterystyczną cechą komunikacji w obrębie tego samego poziomu jest możliwość dialogu, tj, wymiany ról między N a O.  Hierarchiczność objawia się w tym, że poziom niższy nie wie nic o wyższym. Bohater nie wie, że jest opowiadany, nie może stać się nadawcą opowieści o narratorze. Inicjatywy w tym kierunku zaczynają się na poziomie wyższym: to narrator, zwracając się do bohatera, może uczynić go adresatem swojej wypowiedzi.

Poziom wewnątrztekstowy:

A,B1. Mówiący bohaterowie i bohaterowie – tworzą najniższy poziom nadawczy. Adresatami ich wypowiedzi są/mogą być inni bohaterowie. Kontakt między nimi przybiera często formę dialogową. Zdarza się, że bohater coś mówi, a narrator to koryguje: Mylił się Jan mówiąc, że Piotr jedzie do Warszawy. Bohater to ten o kim i do kogo się mówi, by był odbiorcą wystarczy by słuchał, może zachodzić wymiana ról N->O.

A,B2. Narrator – postać mówiąca w epice, podmiot liryczny – postać mówiąca w liryce; wyższy poziom komunikacji, jego zdania kierowane są do adresata wypowiedzi / monologu lirycznego(B2). Adresat może być wpisany w tekst: Smutno mi Boże…; Litwo, ojczyzno moja!

A,B3. Podział utworu nie jest sprawą osoby mówiącej, a podmiotu utworu (na poziome wewnątrztekstowym), tak tak też jest z tytułem, mottem, podziałem na strofy, rozdziały czy sceny.  Adresat utworu jest pojęciem o szerszym zakresie niż adresat narracji; to pewna konstrukcja tekstowa, która nie posiada cech postaci, jest wiązką kompetencji czytelniczych, które są niezbędne by dany utwór przeczytać zgodnie z intencją autora.

Poziom zewnątrztekstowy:

A4 – nadawca utworu – pisarz, twórca tekstu; pewien wyobrażony przez czytelnika autor WPISANY w tekst; autor zredukowany do tych elementów, które są niezbędne do napisania takiego dzieła (np. Mickiewicz Sonety krymskie – musiał mieć wiedzę o budowie sonetu, by napisać sonet; Grażyna – niezbędna jest wiedza o powieści poetyckiej) jak dysponent reguł zna je i stosuje.

B4,5 – CZYTELNIK/ ODBIORCA IDEALNY – w tekście jest apostrofa, a on ją rozpozna i odpowiednio odczyta;

CZYTELNIK/ODBIORCA KONKRETNYIn. Odbiorca realny; niekiedy zbliża się do czytelnika idealnego, ale nie rozpoznaje wszystkich środków stylistycznych i innym zamierzeń autorskich, to ktoś kto ma w ręku książkę, czyta i rozumie (więcej lub mniej).

 

Informacje dodatkowe:

 

 

3 (I.N). Podmiot utworu – naczelna instancja nadawcza występująca w każdym utworze.

  • podmiot utworu a narrator / podmiot liryczny – nietożsamość; ograniczone kompetencje narratora / podmiotu lirycznego) – Sławińska uważa, że naczelną instancją jest podmiot utworu, którego byt jest implikowany przez informacje metajęzykową o pełnej strukturze tekstu. Podmiot jest nietożsamy z głównym narratorem czy podmiotem lirycznym, dokumentują tą nietożsamość np. brak zgody między formą narracji czy lirycznego monologu a forma ostatecznego przekazu tekstu. Narrator nie panuje nad sposobem mówienia postaci, może tylko przez komentarz zmienić sens słów bohatera. Poza jego kompetencją znajduje się inf. implikowana wytworzona w przestrzeni całego tekstu dzieła, dotycząca reguł jego budowy. Podmiot liryczny znajduje się na jeszcze niższym szczeblu działania.
  • W obrębie utworu do podmiotu utworu nie przynależy żadna wypowiedź, nie przedstawia go żadna info stematyzowana, ani narrator ani bohaterowie nie wiedzą nic o jego istnieniu; przypisuje się mu pewne szczególne wypowiedzi wyższego rzędu, np.: komentarze do tekstu głównego, tytuł utworu, tytuły rozdziałów, motto, przypisy autorskie. Wszelkie reguły ostatecznego zapisu tekstu wskazują na podmiot utworu. Nawet rodzaj druku, wyróżnienia literowe, układ strony, rozczłonkowanie tekstu.
  • W wypadku utworu literackiego jedynie jego podmiot, a więc najwyższa utrwalona w tekście instancja nadawcza, jest twórcą globalnej informacji implikowanej obejmującej całą strukturę dzieła, jest odpowiednikiem ponoszącego za nią odpowiedzialność realnego konstruktora.

 

4 (I.N.) nadawca utworu a autor (nietożsamość) – Cała zaszyfrowana w tekście świadomość metajęzykowa przynależy do podmiotu czynności twórczych i niekoniecznie jest tożsama z rzeczywistą świadomością pisarza, który jak każdy użytkownik tradycji może aktualizować ją w pewnym stopniu bezrefleksyjnie.

Twoja odpowiedź

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>