Pakt autobiograficzny, biograficzny, powieściowy, referencjalny, fantazmatyczny i ich znaczenie według Philippe Lejeune’a

24 lutego 2012 Opracowania  Brak komentarzy

 Lejeune P., Pakt autobiograficzny, (artykuł)

Rodak P., Pismo, książka, lektura.

I. Pakt autobiograficzny

Autobiografia – retrospektywna opowieść prozą, gdzie rzeczywista osoba przedstawia swoje losy w ich jednostkowym aspekcie i ze szczególnym uwzględnieniem historii osobowości.

4 kategorie elementów autobiografii:

1. forma językowa – a) opowieść, b) proza;

2. temat – losy jednostki, historia osobowości;

3. sytuacja autora – tożsamość autora z narratorem

4. status narratora – a) tożsamość narratora z głównym bohaterem, b) retrospektywna wizja opowiadania.

Warunki te nie obowiązują w równym stopniu, ważniejsze są proporcje i hierarchia między nimi. Najważniejsze w autobiografii to war. 3 i 4 a): tożsamość autora, narratora i bohatera.

Gatunki pokrewne nie spełniające wszystkich warunków:

- pamiętnik – brak 2

- biografia – brak4 a)

- powieść pierwszoosobowa – brak 3

- poemat autobiograficzny – brak 1 b)

- dziennik intymny – brak 4 b)

- autoportret lub esej – brak1 a) i 4 b)

Tożsamość narratora i głównego bohatera

Genette: „narracja autodiegetyczna” – tekst w 1.os. – narrator = główny bohater

„narracja homodiegetyczna” – tekst w 1 os. – narrator nie jest głównym bohaterem

Lejeune: autor = narrator, autor = bohater, tożsamość może być wyrażona w 1, 2 (bardzo rzadko), 3 os. (np. Commentari Cezara).

Sposoby wyrażania tożsamości autor-narrator-bohater

Benveniste: komunikacja oralna, odbiorca identyfikuje osobą mówiącą; 1 os. realizowana jest przez II połączone poziomy:

1.  poziom odniesienia – tylko sam akt wypowiadania

2. poziom wypowiedzi – tożsamość podmiotu wypowiadania z gramatycznym podmiotem wypowiedzi.

Dwie problemowe sytuacje identyfikacji podmiotu wypowiedzenia:

1.cytat, sygnalizowany w tekście pisanym – myślniki, cudzysłowy; w tekście mówionym – intonacja

2. ustne porozumienie na odległość np. radio – rozmowa jednokierunkowa.

- nie istnieje pojęcie „ja” – zaimki osobowe i dzierżawcze odsyłają zawsze do nazwy a nigdy do pojęcia.

Lejeune: a) zaimek osobowy „ja” odsyła do osoby o konkretnym imieniu; b) imię pospolite kontra imię własne.

 

Nazwisko

- jest w tekście niepodważalną oznaką rzeczywistości pozatekstowej oraz realnej osoby;

- autor jako osoba społecznie odpowiedzialna i jako producent określonego typu wypowiedzi;

- autor urealnia się wraz ze swoją drugą książką – konstytuuje się wówczas przestrzeń autobiograficzna;

- dopuszczalny pseudonim.

Pakt autobiograficzny – kontrakt zawarty między autorem i czytelnikiem, gdzie wątpliwości mogą pojawiać się na poziomie podobieństwa, nigdy na poziomie tożsamości: autor musi równać się narratorowi i bohaterowi w tekście. Kwestia wierności zależy od kwestii autentyczności, związanych z użyciem imion własnych autora, narratora i bohatera. Sygnały autentyczności:

1. niejawne (autor-bohater)

a) przez użycie tytułu np. Historia mojego życia

b) początkowe partie tekstu, w których narratorskie ja można identyfikować z nazwiskiem na okładce

2. jawne – narrator-bohater ma to samo nazwisko, co autor na okładce

- pakt autobiogr. wyklucza możliwość fikcji;

- podobieństwo nie jest tym samym co tożsamość, a w autobiografii konieczna jest tożsamość 3 elementów: autora-narratora-bohatera;

- punktem odniesienia jest zawsze nazwisko autora, które jest odniesieniem zagwarantowanym przez: status administracyjny i umowę wydawniczą.

II. Pakt powieściowy

- kontrakt zawarty między autorem a czytelnikiem, w którym obowiązuje:

a) jawna praktyka nietożsamości (autor i bohater nie mają tego samego nazwiska)

b) poświadczenie fikcyjności (np. przez podtytuł „powieść” na karcie tytułowej)

- punktem odniesienia jest zawsze nazwisko autora, które nie może być tożsame z postacią głównego bohatera, którego losy są tworem fikcyjnym;

- nie spełnia warunków dokładności i wierności, a także autentyczności.

III Pakt referencjalny

- umowa bliska tej, którą zawiera z czytelnikiem historyk lub dziennikarz, którego celem winna być wypowiedź jak najbardziej zbliżona do prawdy obiektywnej;

- podobnie jak dyskurs naukowy ma dostarczać informacji o jakiejś rzeczywistości pozatekstowej, informacji, którą można zweryfikować;

- celem jest podobieństwo do prawdy, nie iluzji a obrazu rzeczywistości, która jest modelem – fragmentem rzeczywistości, do którego wypowiedź ma być podobna.

Podobieństwo na zasadzie:

a) dokładności (dot. informacji);

b) wierności (dot. znaczenia).

IV. Biografia

– modelem jest czyjeś życie „takie jakie było”, natomiast nieosiągalnym horyzontem jest podobieństwo do obranego modelu tegoż życia;

- nie ma tu wymogów tożsamości autora z narratorem i bohaterem;

- narrator do bohatera i autor do modelu pozostają w analogicznym stosunku – „relacja relacji”;

- wypadki graniczne: dla tożsamości – fałszerstwo, dla podobieństwa – mitomania.

V. Pakt fantazmatyczny

- przykład Gide’a i Mauriaca – gloryfikowali powieść, twierdząc, że jest prawdziwsza od autobiografii – pozory; zaproszenie czytelnika do czytania ich powieści jako fantazmaty niosące prawdę o autorskiej indywidualności – pośrednia forma paktu autobiograficznego;

- autobiografii brakuje złożoności i aury niedookreślenia, powieści brakuje dokładności i wierności – co powoduje, że żadne z nich nie jest prawdziwe;

- przeciwstawienie powieści i autobiografii daje poznawczy efekt kontrastowości uzyskany na tle przestrzeni autobiograficznej.

Podsumowanie

- gatunek autobiograficzny jest gatunkiem umownym;

- kwestia decydująca – nazwisko;

- kontrakt jawny lub niejawny autora z czytelnikiem;

- autobiografia jest stylem lektury i odmiana pisarstwa.

 

Twoja odpowiedź

*

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>