Jeśli jesteś właścicielem tej strony, możesz wyłączyć reklamę poniżej zmieniając pakiet na PRO lub VIP w panelu naszego hostingu już od 4zł! Do you want to support owner of this site? Click here and donate to his account some amount, he will be able to use it to pay for any of our services, including removing this ad.

Mimesis w ujęciu Arystotelesa i Ohmanna

9 listopada 2013 Opracowania  Brak komentarzy

Mimesis w ujęciu Artystotelesa:
(„Poetyka” Arystoteles)

  • dzieli mimesis na dwie składowe tzn. Sztuki uzupełniające przyrodę nowymi formami, i sztuki mimetyczne, tzn. Naśladujące to, co przyrosa sama ukształtowała;
  • naśladowanie nie oznacza biernego odwzorowywania świata, obok momentu odtwarzania jest także moment swobodnego przedstawienia;
  • twórca naśladując przyrodę może ją nie tylko przedstawiać taką, jaką jest, lecz także upiększać lub zbrzydzać;
  • twórca powienien przedstawiać jedynie rzeczy i zdarzenia typowe i o znaczeniu ogólnym;
  • zdaniem twórcy jest przedstawić nie tylko, to, co zaszło aktycznie, lecz także to, co wg zasad prawdopodobnieństwa mogło zajść;
  • w przedstawieniu ważniejsza kompozycja niż same wydarzenia;
  • naśladowanie: bohaterowie lepszymi niż w rzeczywistości (w tragedii i epopei – ma to uwznioślić i doprowadzić do katharsis) lub gorszymi (w komedii)
  • wg Arystotelesa uczymy się przez naśladownictwo;

Mimesis w ujęciu Richarda Ohmanna:
(„Literatura jako akt” Richard Ohmann)

  • Ohmann odwołuje się do Austinowskiej teorii aktów mowy, tzn. Dzieli zdania na lokucyjne (powiedzenie zdania, wypowiedzenie dźwięków i struktur), akt illokucji (żądanie, domaganie się czegoś, proszenie, błagania, jego moc można zrozumieć przy odwołaniu się do szerszego kontekstu), akt perlokucji (sprawianie przyjemności, przekonywanie, robienie przykrości, oddziaływanie na rozmówcę;
  • analiza Autstina pokazuje, że wiersz i literatura składają się z aktów; dzieła literackie to wypowiedzi, w których zwykłe reguły illokucyjne zostały zawieszone, akty pozbawione swoich normalnych następstw; poeta wyłącza akt ze słów, akt odsunięty od bezpośrednich celów praktycznych może nie wydawać się wcale aktem, ale to zmyłka!
  • Pisarz wprowadza naśladowcze akty mowy, tak, jakby były one wykonywane przez kogoś innego; ponieważ ten ktoś wcześniej nie istnieje, jest w rezultacie w dużej mierze stworzony przez przypisane mu akty mowy; przypisywane postaciom wypowiedzi są środkiem ich tworzenia;
  • czytelnik o narratorze lub o „ja lirycznym” dowiaduje się przeważnie ze swojej znajomości warunkó fortunnego zrealizowania się aktów illokucji, czytelnik opiera się na swojej milczącej znajomości konwencji i na tej podstawie buduje obraz świata implikowanego przez akty, które tworzą dzieło;
  • Ohmann terminu „mimesis” używa na określenie: operacji między pisarzem a czytelnikiem;
  • Ohmann dyskutuje z psychoanalitykiem Normnem Hollanbdem, który traktuje dzieło jako wizzolowany zbiór słów, Holland pomija społeczny aspekt takiej operacji; mimesis wprowadza do gry społeczne „ja” czytelnika;
  • mimesis odwraca normalny kierunek wnioskowania, w normalnym życiu o fortunności illokucji wnioskujemy na podstawie tego, co nam wiadomo o mówiącym i okolicznościach tego aktu; w mimesis zakładamy, że wypowiedź będzie fortunna, wnioskujemy o podmiocie mówiącym i świecie fikcyjnym z okoliczności, których wymaga fortunność aktu mowy;
  • polemika ze Stanleyem Fishem – obaj uznają jednak, że sceną utworu literackiego jest umysł czytelnika, ma on niezwykle istotną rolę w mimesis (np. Fish zmusza czytelnika do ciągłego wyrzekania się jego pierwszych prób fortunnej relacji poprzez wsadzenie jakiegoś zaskakującego zdania, wersu odnarratorskiego);
  • czytelnik najlepiej może osądzić akt konfrontując go z ogólną sytuacją;
  • u podstaw wszystkich illokucji leży społeczeństwo;
  • mimesis literacka wciąga czytelnika w wyimaginowane społeczeństwo, angażując go w akty, które to społeczeństwo implikują; nie ma dla niego roli etycznie obojętnej;
  • wiersz zaprasza czytelnika do zbudowania i zaakceptowania systemu społecznego;
  • uczestnictwo czytelników w mimesis będzie się różniło, bo każdy czytelnik należy do innej rasy, klasy, płci, ma inną przeszłość itp.
  • Literatura jest „polityczna”, nie istnieje tzw. Czytelnik, który jest w stanie wznieść się poza tę politykę;

 

Poetyka Arystotelesa

Zarówno Platon (427–347 p.n.e.), jak i Arystoteles (384–322 p.n.e.) interesowali się literaturą. Współcześni badacze dowodzą, że Arystoteles przejął podstawowe kategorie badawcze od Platona: pojęcie sztuki, podziały genologiczne i koncepcję mimesis. A jednak to właśnie Arystoteles, a nie Platon był kodyfikatorem europejskiej poetyki. Stało się tak zapewne dlatego, że Platon pisał o poezji i poetach na marginesie zagadnień „nieliterackich” (takich jak państwo, prawo, dobro). Arystoteles zaś był pierwszym filozofem, który postawił pytanie o autonomię poezji (kiedy Arystoteles mówi o poezji, ma na myśli literaturę) i stworzył o niej specjalny traktat – Poetykę.
Poetyka to traktat składający się z 26. rozdziałów w jednej księdze:

  • rozdz. 1–5 – poezja jako odrębna sztuka,
  • rozdz. 6–22 – tragedia (1. z 2. gatunków poezji),
  • rozdz. 23–26 – epopeja (2. z 2. gatunków poezji).

Powstanie poezji Arystoteles łączy z naturą człowieka skłonną do „naśladowania” i czerpiącą z tego „naśladowania” intelektualną przyjemność oraz z przyrodzonym człowiekowi poczuciem rytmu i harmonii – w ten sposób autor określa i uzasadnia mimetyczny charakter twórczości poetyckiej. W samej naturze ludzkiej dostrzega też przyczynę podziału poezji i jej dalszy dwutorowy rozwój w kierunku poważnym i satyryczno-żartobliwym. Arystotelesa interesuje rozwój i początki poezji komediowej (źródła w obrzędach agrarnych ku czci Dionizosa) oraz tragicznej (epicka i satyryczna twórczość Homera).
Arystoteles w swojej pracy nie definiuje samego pojęcia mimesis, choć według autora poezja ma charakter mimetyczny.

 

Mimesis

Mimesis – wywodzi się najprawdopodobniej od pierwotnego i etymologicznego znaczenia pojęcia związanego z funkcją mima, czyli aktora, który w rytualnym tańcu za pomocą odpowiednich ruchów i gestów „udawał” i przedstawiał działania, przeżycia i charaktery postaci, w które się wcielał.
Arystoteles dokonał podziału poezji na podstawie trzech aspektów „naśladowania”:

  • ze względu na przedmiot (szlachetny lub pospolity) Arystoteles odróżnia epopeję i tragedię od poezji jambicznej i komedii,
  • sztuka poetycka jako ta, która posługuje się odmiennymi środkami niż inne sztuki,
  • ze względu na „sposób naśladowania” (czyli formę wypowiedzi autorskiej) wyróżnia rodzaj narracyjny (epopeja) i dramatyczny (tragedia i komedia).

Wyróżnił on zatem również 3 aspekty mimesis:
1. przedmiot naśladowania,
2. środki, którymi artyści posługują się w naśladowaniu,
3. sposób, w jaki artyści realizują naśladowanie.

Ad. 1.
3 rodzaje przedmiotów:

  • działanie ludzi lepszych,
  • działanie ludzi gorszych,
  • działanie ludzi takich, jacy są w rzeczywistości.

Ad. 2.
3 rodzaje środków:

  • słowo (język),
  • rytm,
  • melodia (śpiewność).

Ad. 3.
3 sposoby przedstawiania:

  • narracyjny,
  • dramatyczny,
  • narracyjno-dramatyczny.

Poetyka Arystotelesa stworzyła ogólną teorię dramatu i epiki – słowo liryka nie pada w tekście traktatu.

Arystoteles szczegółowo porównuje w Poetyce epopeję i tragedię (analizie sztuki tragicznej poświęcił 17. rozdziałów, czyli ok. ⅔ całego traktatu). Filozof uznaje wyższość tragedii nad epopeją, ponieważ przez wzbudzenie litości i trwogi prowadzi ona do oczyszczenia, czyli do katharsis. Tragedia naśladuje kcję przy pomocy osób działających – celem utworu jest fabuła, czyli naśladowcze przedstawienie czynności.

Poezja różni się od dzieł historycznych. Historyk mówi o wydarzeniach, które miały miejsce w przeszłości, a poeta o takich, które mogą się wydarzyć. Historia wyraża to, co jednostkowe, poezja zaś – to, co ogólne, prawdziwe dla wszystkich. Poeta wybiera jakieś zdarzenia z rzeczywistości, więc je tworzy. Historyk mówi prawdę.

Mimesis to nie odbicie rzeczywistości, jej zdjęcie w dziele sztuki. Jest to natomiast takie odwzorowanie rzeczywistości, które musi prowadzić do przeżyć estetycznych: można zatem przedstawić coś nieprawdopodobnego (np. sarnę z rogami), co wywoła przeżycie estetyczne, a nie można odwzorowywać rzeczy prawdopodobnych, ale nie prowadzących do tego przeżycia. Miarą naśladowania nie jest prawda, ale prawdopodobieństwo.
Ważnej jest to, że tezie Platona mówiącej o tym, że artysta naśladuje wyglądy rzeczy, stwarzając substytuty przedmiotów materialnych Arystoteles przeciwstawił twierdzenie o tym, że poeta naśladuje nie to, co jest, ale co być może lub być powinno. Mimesis rozumiana jako reprezentacja pozwala na połączenie w obrębie refleksji nad nią dwóch najbardziej istotnych zagadnień literaturoznawstwa: problemu fikcji i problemu typowości przedstawienia.

 

Richard Ohmann

 

Richard Ohmann (ur. 1931), literaturoznawca, jest duchowym spadkobiercą Johna L. Austina (1911–1960). Ohmann uważa, że teoria aktów mowy Austina jest ważnym źródłem wglądu w istotę literatury. Dzieje się tak nawet pomimo tego, że literatura jest tylko dziedziną mimetycznych, nie zaś realnych aktów mowy. Dzieło literackie rzekomo naśladuje (lub relacjonuje) serię aktów mowy, które w istocie poza nim nie istnieją. W koncepcji Ohmanna (mocno stojącego na gruncie teorii Austina) jest tu pewnego rodzaju dysproporcja, którą badacz tworzy bardzo świadomie.
Ohmann analizuje akty mowy występujące w literaturze. Są one mimetyczną iluzją rzeczywistych aktów mowy – zawierają w sobie rodzaj pośredniości, jakiego nie ma w rzeczywistych aktach mowy, podejmowanych realnie i na serio.
Ohmann uważa, że: „u podstaw wszystkich illokucji leży społeczeństwo. Reguły fortunności, tak jak reguły gramatyczne, są charakterystyczne dla określonej kultury; regulują one wzajemne stosunki wewnątrz danego społeczeństwa. Mimesis literacka wyznacza czytelnika w wyimaginowanym społeczeństwie przez zaangażowanie go w akty, które to społeczeństwo implikują”. Wspomniana wcześniej dysproporcja polega więc na łącznym ujęciu i w konsekwencji na zrównaniu ważności dwóch rodzajów zjawisk, które Austin oddzielił, wyodrębnił i w swoisty sposób zhierarchizował.
Austin wskazał na dwie grupy zjawisk:

  •  fikcyjne akty mowy, z jakimi mamy do czynienia w literaturze i przy okazjach jej odtwórczego użytkowania, w cytatach i recytacjach,
  • akty mowy spełniane realnie, lecz nie na serio, co zdarza się w grze aktorskiej i w żartach.

Według Austina w tych sytuacjach siły illokucyjne wypowiedzi ulegają nadwątleniu, ponieważ realne zaangażowanie mówiącego (osoby mówiącej w poemacie lub aktora) w wypowiadane słowa jest tylko pozorowane. Pozorowana jest też odpowiedzialność za te słowa. Fortunność oraz referencyjność zostają więc zawieszone w powietrzu.

Ohmann w swojej koncepcji odwołał się do pojęcia mimesis, rozszerzając zakres jego składników w utworze literackim. Pojęcie mimesis odniósł więc nie tylko do światów przedstawianych w utworze, lecz także do quasi-aktów mowy. W rozumieniu badacza w utworach literackich mimetycznie oddziałują akty wypowiedzeniowe spełniane przez fikcyjne podmioty mówiące, a więc akty, które znajdują się w świecie realnie niedostępnym ani dla twórców, ani dla czytelników – to znaczy uwolnione od rzeczywistych uwarunkowań i zobowiązań komunikacyjnych. Ohmann ujmuje to tak: „Dzieło literackie jest wypowiedzią, której zdania są pozbawione mocy illokucyjnych, jakie w zwykłych warunkach by im towarzyszyły. Jej moc illokucyjna jest mimetyczna. Przez „mimetyczna” rozumiem rzekomo naśladowacza”. Dzieło literackie rzekomo naśladuje więc serię aktów mowy, które w istocie poza nim nie istnieją. Dzieło literackie jest mimetyczne także w szerszym znaczeniu: naśladuje ono nie tylko działanie (definicja Arystotelesa), lecz także nieskończenie szczegółowe, wyimaginowane tło swoich quasi-aktów mowy.

Badacz zwraca też uwagę na to, że autor dzieła pozoruje relacjonowanie wypowiedzi, a czytelnik to pozorowanie akceptuje. Dzieło literackie apeluje do pełnej kompetencji czytelnika w zakresie odczytywania aktów mowy, ale jedynym aktem mowy, w którym sam czytelnik uczestniczy bezpośrednio, jest akt określany jako mimesis. Mimesis w działach literackich to „operacja między pisarzem a czytelnikiem” – czytelnik opiera się na swej podświadomej znajomości konwencji, na mocy których funkcjonują akty illokucyjne; i na tej podstawie buduje obraz świata implikowanego przez akty, które tworzą dzieło.

Ohmann wskazuje na to, że literacka mimesis, naśladująca rzeczywiste wypowiedzi, ukazująca je niby w całej okazałości , lecz w istocie poza ich rzeczywistymi uwikłaniami komunikacyjnymi, nie daje się opisać jako „coś”, co nie działałoby, a w dodatku – co nie działałoby na polu illokucji. Ohmann stwierdza aktywny charakter mimesis literackiej, która wciąga autora i czytelnika do działań na polu illokucji. Ohmann stwierdza więc wprost, że literatura ma charakter dynamiczny, nie jest artefaktem. Literatury nie można – według Ohmanna – traktować w sposób statyczny.
Czym w literaturze jest ów aspekt dynamiczny? – Literatura może być z całą słusznością rozumiana jako szczególny rodzaj działania. Za postawę takiego rozumienia literatury należy przyjąć aktywny charakter zawartych w niej mimetycznych aktów mowy.

Spojrzenie na literaturę z proponowanego przez Ohmanna dynamicznego punktu widzenia daje badaczom, którzy są zwolennikami statycznego ujęcia literatury, szansę odkrycia i zrozumienia tego, że znane im i rozpoznane składniki danego dzieła mają także swoje aktowe wymiary i znaczenia – w istocie jeszcze mało znane i badawczo nierozpoznane.

Ohmann traktuje zatem literaturę jako akt (Literatura jako akt 1971).

 

Arystoteles – naśladujące dzieło sztuki odbija rzeczywistość nie faktyczną, ale prawdopodobną. Pojęcie prawdopodobieństwa zmieniło proste naśladownictwo, pojmowane jako tworzenie podobizn, w kreację świata artystycznego opartego na fikcji. Mimesis to proces naśladowania tego, co być może lub być powinno, a nie tego, co jest. Podwójny aspekt aktu mimetycznego – kreowanie nowej rzeczywistości i jej przedstawianie za pomocą właściwych dla sztuki poetyckiej środków. Tworzenie nie jest kopiowaniem. Artysta za pomocą sztuki mimetycznej może przedstawiać rzeczywistość, która nie znajduje paraleli w realnie istniejącym świecie, a nawet jej istnienie w jego kategoriach jest niemożliwe. Trzy aspekty mimesis – przedmiot naśladowania, środki naśladowania i sposób naśladowania.

Ohman – wypowiedź literacka jest wypowiedzią wtórnie mimetyczną. Pozorna naśladowczość polega na tym, że literatura naśladuje takie wypowiedzi, które byłby illokucjami lub konstatacjami w realnym świecie, ale które tak naprawdę nigdy nie istniały. Mimesis to operacja między pisarzem a czytelnikiem – czytelnik opiera się na swojej podświadomej znajomości konwencji – przeszłych i teraźniejszych, faktycznych i możliwych – na mocy których funkcjonują akty illokucyjne, i na ich podstawie buduje obraz świata implikowanego przez akty, które tworzą dzieło. Odwrócenie kierunku wnioskowania o fortunności. Mimesis literacka jest nieuchronnie etyczna – wyznacza czytelnika w wyimaginowanym społeczeństwie przez zaangażowanie go w akty, które to społeczeństwo implikują. Nie ma dla niego drogi etycznie obojętnej, musi spełnić akt mowy albo go odrzucić.

Twoja odpowiedź