Jeśli jesteś właścicielem tej strony, możesz wyłączyć reklamę poniżej zmieniając pakiet na PRO lub VIP w panelu naszego hostingu już od 4zł!

Ironia – wyznaczniki, charakter, intencje, definicja – część 1.

27 października 2012 Opracowania  Brak komentarzy

Zasadnicze wyznaczniki ironii-postawy to:

a)      Poczucie sprzeczności

Sprzeczność jest zawartą w doświadczeniu podmiotu ironizującego inspiracją, determinującą świadomość ironiczną. Na najniższym poziomie percepcji prowadzi do ironicznej intencji wyrażania prawdy drogą umyślnego jej zaprzeczenia. Wiąże się wówczas z zamierzoną przez podmiot sprzecznością treści oraz formy wypowiedzi.

            W romantycznym światopoglądzie poczucie sprzeczności wiązało się z dążeniem do poznania absolutnego. Pośrednikiem w procesie poznania miała być twórcza osobowość artysty. Friedrich Schegel uznał właśnie ironię za czynnik decydujący o postawie poznawczej człowieka. Stwierdza, że ironia delikatnie oscyluje pomiędzy przeciwieństwami, dlatego jest ona w stanie pewien szczególny sposób wypełniać funkcję pośredniczenia między kontrastami. Schegel mówi jeszcze, że ironie zawiera i zarazem wywołuje poczucie nierozwiązywalnej sprzeczności między tym, co uwarunkowane, zależne, a tym, co niezależne. Świadomość ironiczna była zarazem świadomością rozbicia, rozdwojenia osobowości ludzkiej, przekształcała zewnętrzną sprzeczność zjawisk w wewnętrzną sprzeczność dążeń i możliwości jednostki. Jednakże pewne sprzeczności i niemożność realizacji sprzyjały postawie egocentrycznej.

            Inną koncepcję ironii przedstawił Norwid. Opierała się ona na doświadczeniu sprzeczności dążeń jednostki i obiektywnej sytuacji historycznej. Działanie jednostki jest działaniem tragicznym; bohater rozmija się z losem – zjawia się względem swojej epoki za wcześnie albo za późno. Ukazuje się tutaj dwoistość współczesności – jedna to ten moment historyczny, w jakim działa jednostka, a druga – epoka, która jest rzeczywiście reprezentowana przez tę jednostkę. W takim kontekście ironia rozminięcia się z losem bazuje na sprzeczności działania jednostkowego i procesu historycznego.

b)     Poczucie wyższości wobec zjawiska, w którym ujawnia się sprzeczność;

Zazwyczaj jest wynikiem pierwotnego doświadczenia podmiotu, reakcją prowadzącą od obserwacji do jej artystycznego przetworzenia. Poczucie wyższości kojarzy się powszechnie z postawą wirtuoza czyniącego sobie z własnej twórczości przedmiot zabawy, ironicznej gry. W swoisty sposób wyrażała się taka postawa autorska w dążeniu do uzyskania przewagi podmiotu twórczego nad kreowaną iluzją. Dotyczyło to nastroju i całego świata przedstawionego. Artysta, który dążył do uzyskania pozycji nadrzędnej w procesie poznania, miał na podobnej zasadzie wznosić się ponad sprzeczności własnej kreacji poprzez dystans.

            W Oświeceniu dążono do osiągnięcia pewnych niezłomnych zasad, a ich przekroczenie uważała za śmieszne przestępstwo – wtedy pojawiała się ironia jako konieczny akt samoobrony indywiduum wyzwolonego. Świadomość ironiczna jest więc z jednej strony pewnym skonwencjonalizowanym typem myślenia, które cechuje wyostrzona ciętość intelektualna, ale zarazem broni jednostki przed ciśnieniem nakazów i zakazów przyjętego kodeksu.

            Artyzm ironii wymaga subtelnej precyzji intelektualnej w odróżnianiu pojęć, ale zarazem i subtelności pojmowania najlżejszych odcieni i niedomówień. Kształtuje się osobowość outsidera, który ironicznym gestem odsuwa się na ubocze głównego nurtu życia i panującym w nim konwenansom. Taki „arystokratyzm” dąży do wyższej wartości, która jest mistycyzm. Z jednej więc strony mistyczny kontakt z Naturą i Wielką Tajemnicą wiązał się z poczuciem wyższości nieskończonej ponad ludźmi, gdyż dopiero przekroczenie granic Kosmosu dawało szansę transcendencji, a co za tym idzie – szanse poznania i ostatecznego pojednania opozycji. Ale romantycy zrozumieli, że takie poznanie nie jest możliwe i z tego narodziła się romantyczna autoironia ( wewnętrzna świadomość ironiczna względem tej sfery, która uczestniczyła w procesie poznawczym).

            Proces kształtowania się nastawienia psychicznego ironisty przebiega od uświadomienia istniejących sprzeczności do poszukiwań takiego poziomu nadrzędności podmiotu, który zapewnia dystans wobec obiektu ironii, a samej ironii nadaje walor obiektywizmu, niezbędnego dla uwolnienia się świadomości z sytuacji opozycyjnej, podrzędnej względem negowanych zjawisk.

 c)      Intencja podporządkowania zdobytego przez podmiot ironizujący doświadczenia pewnej idei i włączenia tegoż w obręb światopoglądu podmiotu (celowościowy aspekt ironii).

Intencje ironizującego podzielić można na:

1.Cel dydaktyczny, związany z zaangażowaniem podmiotu w problematykę polityczno-społeczną lub moralno-obyczajową epoki (ewentualnie także literacką);

Intencja dydaktyczna realizować się może na różnych poziomach – od łagodnej i pobłażliwej ironii aż po jadowity sarkazm. Wypowiedź ironiczna zostaje wyraźnie nacechowana, a ukazane sprzeczności są w taki sposób, aby objawiło się ich zgubne działanie. Ironista czuje przewagę nad obiektem ironii, utożsamia się z ideałem. Celem ironii będzie przeciwstawienie dwóch sposobów myślenia i postępowania, z których poddany krytyce jest model wyrażony sensem linearnym wypowiedzi.

Antyironia –  specyficzna forma wypowiedzi ironisty; pozornie ośmieszając postępowanie bohatera w istocie autor wykazuje bezsensowność i szkodliwość zarzutów, a na tym tle tym jaskrawiej rysuje się niesłusznie deprecjonowany pozytywny wzór (np. satyra Do Króla Krasickiego).

2. Chęć pojednania sprzeczności celem osiągnięcia wewnętrznej harmonii osobowości ironisty bądź wyrażenia artystycznego świata w sposób znoszący jego przeciwieństwa;

Przypadek, w którym poczucie wyższości podmiotu ironizującego oraz określony cel tworzą układ czynników nierozerwalnie ze sobą powiązanych. Pogodzenie sprzeczności staje się możliwe tylko wtedy, gdy świadomość uwalnia się spod presji przyziemnych ograniczeń, wchodzi na transcendentalną wobec nich orbitę poznania.

Ironia jest synteza postaw skrajnych – cechuje ją pozorna akceptacja i wiara w ostateczną realizację ideału.

3. Pragnienie wiernego odwzorowania struktury rzeczywistości z uwzględnieniem jej immanentnych antynomii;

4. Intencja samoobronna jednostki zagrożonej przez środowisko dążące do narzucenia określonego sposobu myślenia i zachowania.

Ironia może być celem samy w sobie, może jako taka wypełniać dostatecznie swoje funkcje pośrednicząc między społecznościami, wyrażając autonomiczną strukturę rzeczywistości, ale również może stanowić środek pomocniczy, coś na kształt klapy bezpieczeństwa, istotniejszej dla twórcy niż dzieła.

P. Łaguna, Ironia jako postawa i jako wyraz.

CZYTAJ CZĘŚĆ 2.  

Twoja odpowiedź

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>