Jeśli jesteś właścicielem tej strony, możesz wyłączyć reklamę poniżej zmieniając pakiet na PRO lub VIP w panelu naszego hostingu już od 4zł!

Ironia jako literacki wyraz postawy ironicznej. Odmiany i definicje – część 2.

27 października 2012 Opracowania  Brak komentarzy

Ironia jako wyznacznik struktury utworu

A. Ironia narracyjna – realizuje się poprzez bezpośrednie wtrącenia narratora, którymi nawiązuje się do opowiadanych wydarzeń, komentuje je, kojarzy z rzeczywistością współczesną autorowi. Wyraża się często w chwycie podwójnego czy nawet potrójnego podmiotu mówiącego.

Znajdziemy ją w: powieściach Laurence’a Sterne’a, w poematach dygresyjnych romantyków (Eugeniusz Onegin Puszkin, Don Juan Byron, Beniowski Słowacki). Jednak w poematach dygresyjnych nie chodzi o zawartość licznych dygresji, ale o samą zasadę występowania tych dygresji, rozbijających jednolitą strukturę narracji i demaskujących iluzję świata przedstawionego.

            Odrębną pozycję zajmuje ironiczny komentarz odautorski, którego funkcja polega na kontrastowym przełamaniu nastroju w stosunku do „wewnętrznej” atmosfery świata przedstawionego.

            Ironia romantyczna bazowała na wysoko rozwiniętym samouświadomieniu kultury literackiej – dzięki któremu możliwa stała się ironiczna gra literacka. Stanowiła także chwyt dotyczący narracji i generalnego konstruowania świata przedstawionego, obejmujący swym zasięgiem całość struktury dzieła (np. Beniowski – epika heroiczna, romans historyczny i liryczna trawestacja heroikomiki w jednym dziele mieszającym świat realny z fantastycznym).

            Ironia może się również przejawiać na płaszczyźnie samej narracji, rozumianej jako jeden z integralnych elementów świata przedstawionego. Powstaje wówczas wyczuwalny dystans pomiędzy autorem a narratorem, co można określić jako narrację unaiwnioną i narrację „wstrzymaną”.

Narracja unaiwniona – polega na zawężaniu horyzontów myślenia i odczuwania narratora, na sprowadzeniu jego świadomości poniżej poziomu świadomości autora i czytelnika. Formy ironii narracyjnej, które możemy wyróżnić to takie, w których:

– ostrze ironiczne obraca się przeciw zacofanemu podmiotowi (np. Trans-Atlantyk Gombowicza);

– naiwny narrator nie jest obiektem ironii, ale oskarża rzeczywistość, przerastająca jego możliwości (np. opowiadania Gogola);

– natomiast w Panu Tadeuszu narracja unaiwniona nadaje poematowi ciepło, nabiera tonu czułego, pełnego melancholii.

Narracja „wstrzymana” – typ narracji o wiedzy ograniczonej; ograniczenie dotyczy komentarza wyrażającego intelektualno-emocjonalny stosunek podmiotu mówiącego do zjawisk przedstawionych. Jest to chwyt przypomin ający przemilczenie. Istnieje potrzeba rekonstrukcji sądów – porozumienie autora z czytelnikiem zachodzi ponad narratorem (np. narrator opowiadań Medalionów). Ironia narracji „wstrzymanej” może atakować zarówno podmiot mówiący, jego zobojętnienie etyczne, a także sugerować bezsilność słów niezdolnych oddać rzeczywistej prawdy.

B. Zasada kontrastu w funkcji ironicznej

Karnawał wyraża rzeczywistość „na opak” poprzez nagłe kontrasty, poprzez wytwarzanie bezustannych napięć estetycznych. Śmiech karnawałowy jest śmiechem wynikłym z gry przeciwieństw, z pomieszania hierarchii i porządków, z wyzwolenia w utworze całej dynamiki świata, jego oscylacji między wartościami sprzecznymi. Karnawał więc to wywołanie ironii w najwyższym stopniu. Przykładem skarnawalizowania obecnego nie tylko w strukturze może być kontrastowanie wartości, nastrojów, temperatury emocjonalnej scen, typów postaci (np. w poemacie Ariosta Orlando furioso, w romantycznych poematach dygresyjnych, w powieściach Dickensa i Dostojewskiego). Gra przeciwieństw przenosi się czasem w sferę wartości czystko intelektualnych, staje się żonglerką pojęciami, sądami, które same sobie zaprzeczają.

Ironia werbalna

G. Reicher-Thonowa: ironia werbalna polega na podaniu sądu o przedmiocie świadomie sprzecznego z istotą rzeczy, narzucającą się jednak mocą kontrastu widzianym przez podmiot. Na przedstawieniu zawierającym pozory prawdy, a przez swą formę , związek z całością lub inne odpowiednie środki nie przybierające charakteru prawdy. Podstawowym wyznacznikiem wypowiedzi ironicznej jest podwójność w strukturze znaczeniowej.

Norman Konx: ironia stanowi wypowiedź przeciwną do swego właściwego znaczenia. Wyróżnia naganę w formie pochwały i pochwałę w formie nagany.

Borys Tomaszewski: użycie słów w sensie opozycyjnym do literalnego nazywa się ironicznym tylko w wypadku obniżenia znaczenia.

Jerzy Pelc: antyironia – z punktu widzenia funkcji semantycznych, to wyrażenie, które pod pozorem oceny ujemnej zawiera dodatnią.

Kontekst – najważniejszy czynnik zakreślający granice obszaru znaczeniowego ironicznego wypowiedzenia. „Klucz”do ironii zawierać się może w różnie pojmowanym kontekście.

Kontekst jako czynnik decydujący wiąże ironię z grupą tropów:

 – ironia & metafora – ironia jest dwupłaszczyznowa (posiada dwa znaczenia realne i nadane), tak jak metafora. Ale różnią się tym, że ironia jest ograniczona możliwością skojarzeń, a metafora nie ma takich ograniczeń (P. Łaguna jednak się z tym nie zgadza).

– ironia & metonimia – w obu przypadkach występuje zjawisko zamienienia; jednak różnią się tym, że przekształcenie metonimiczne jest przekształceniem z zachowaniem prostej relacji znaczeniowej (autor „Pana Tadeusza” a Mickiewicz), natomiast przekształcenie ironiczne zmienia relację na odwrotną (ironicznie „mądry” to ktoś „głupi”).

Ironii werbalnej nie zaliczamy do wyznaczników strukturalnych całego utworu, gdyż:

– ujawnia się o wiele częściej w pojedynczych wypowiedziach;

– nawet jako chwyt rozciągnięty na obszar dzieła literackiego stanowi ciąg poszczególnych wypowiedzeń, i to ciąg łatwy do rozłożenia na pojedyncze elementy.

Ironia werbalna z punktu widzenia estetyki może być zarówno ironią komiczną, jak też i tragiczną, czyli osobistym wyrazem rozpaczy, bólu bohatera.

Ironia dramatyczna

Wbrew nazwie może występować nie tylko w dramacie, ale właśnie w prozie opartej o rozwiniętą akcję i z ograniczonymi kompetencjami narratora. Dlatego ironię dramatyczną powinno odnosić się do działania jako takiego, bez względu na genealogiczny aspekt dzieła literackiego.

Ironia dramatyczna jest środkiem intrygi stosownie do którego:

– widzowie wiedzą więcej niż protagonista;

– postać reaguje drogą przeciwieństwa do tego, co jest właściwe czy rozsądne;

-postaci lub sytuacje są zestawiane lub kontrastowane dla efektów ironicznych (np. parodia);

– jest wyraźny kontrast między tym, co postać sądzi o swoich czynach, a tym, czego sztuka o nich dowodzi.

Perypetia – uświadomienie bohaterowi fałszywości jego sądu, albo nieoczekiwany zwrot w całym ciągu wydarzeń. Perypetia wiąże się często z ironią komiczną (występuje w farsach, komediach). Czysta ironia zdarzeń w utworze może dotyczyć roli przypadku w rozwoju akcji. Świadomość ironiczną autora ewokować jest w stanie sam finał, rozwiązujący szczęśliwie bądź nieszczęśliwie splot konfliktów (prawo kontrastu i przypadku, albo zasada deus ex machina).

Formy pośrednie pomiędzy ironią werbalną a dramatyczną

a)      Naiwność – stadium przejściowe; dwuznaczność nie wynika tu z zamierzonego efektu podmiotu mówiącego, ale ze zderzenia świadomości tego podmiotu ze świadomością zobiektywizowaną społecznie odbiorcy i autora (np. Komedia ludzka Balzaca – poglądy autora sprzeczne z tym, co czytelnik wnioskuje z materiału faktograficznego)

b)      Łączenie wypowiedzi sprzecznych względem siebie tego samego podmiotu – przypadek, w którym nie ma bezpośrednio funkcjonującej struktury podwójnej. Ironia realizuje się na poziomie wyższym, poprzez relacje między podawanymi kolejno sądami przeciwstawnymi (np. zestawienie opinii podmiotu o danym zjawisku na większej przestrzeni czasowej – prowadzi to do podważenia autentyzmu, niekoniecznie tej pierwszej wypowiedzi).

Zjawiska literackie pokrewne ironii bądź potencjalnie ironiczne:

a)      Groteska – gra przeciwieństw, świat rządzący się prawami kontrastów, wobec którego podmiot literacki bezustannie zmienia swoją pozycję wydłużając bądź skracając dystans. Zderzenie jakości sprzecznych daje ironiczny efekt względności (wiąże się to z swobodną grą literacką albo przedstawieniem tragicznego światopoglądu twórcy). Groteska posługuje się wybranymi elementami świata rzeczywistego, stereotypami świadomości społecznej, schematami autentycznych sytuacji. Cały ten żywioł zostaje jednocześnie podporządkowany innej logice niż ta, która sfunkcjonalizuje je w świecie rzeczywistym. (np. Proces Kafki).

b)      Parodia – wynika ze słownego nasycenia wzorca elementem ironicznym metodą przesadnie wiernego naśladownictwa. Poza pozorem akceptowania dochodzi do negowania wzorca i właśnie wyrażenie negatywnego stosunku podmiotu do przedmiotu parodii stanowi o treści odczytywanej na drugim poziomie znaczeniowym całej wypowiedzi.

c)      Pastisz, trawestacja, burleskapastisz to złagodzona postać typowej operacji parodystycznej, trawestacja stanowi ścisłe odwzorowanie toku fabularnego ze zmianą realiów i stylu bądź schematu kompozycyjno-stylistycznego, ze zmianą treści. Burleska to komizm niestosowności tematu poważnego, wzniosłego oraz stylu niskiego, bądź na odwrót. Burleska i pastisz są wyrazem czystego komizmu, a sam pastisz traktuje się jako ironiczną grę literacką.

d)     Aluzja, aluzja literacka – pośrednie wskazywanie na osobę lub rzecz, której się nie wymienia. Świadome niedomówienie, obliczone na domyślnośc odbiorcy, wypowiedź celowo niepełna, jednak dostatecznie jasna dla kogoś, kto jej intencje powinien zrozumieć. Kontekst zawęża kręg odbiorców. Ironia powstaje przy zderzeniu literackiego kontekstu aluzji z sensem sugerowanym przez podtekst wypowiedzi (może być grą literacką, ale też polemiką, satyrą, np. Balladyna – monolog z Dziadami IV cz.). Aluzja literacka – odnosi czytelnika do postaci/wypowiedzi zawartych w innym utworze literackim.

e)      Przemilczenie – odbiorca musi zrekonstruować i skonkretyzować rzeczy przemilczane w utworze; są to konkretne treści dzieła, a nie pustka ani luka w utworze; treści wyrażone w słowach, które otaczają przemilczenia w dziele, mają zdolność ewokacyjną, przywołują treści przemilczane. Przemilczenie jako chwyt różni się od aluzji tym, że pole znaczeniowe przemilczenia w dużej mierze określa kontekst. Natomiast aluzja posługuje się także bezpośrednim własnym tworzywem językowym.

f)       Dowcip, aforyzm, paradoks – ironia a dowcip – w obu formach podstawę stanowi kontrast, zestawienie wartości sprzecznych. Wytwarza się nowa jakość, będąca wynikiem zderzenia opozycyjnych treści względem siebie. Dowcip nie cechuje się poczuciem wyższości (ironia tak). Dowcip to przeciwstawienie błyskawiczne, momentalne, zawarte w samej poincie wypowiedzi.

Aforyzm – ujęcie głębszej refleksji filozoficznej, moralnej, politycznej w sposób lapidarny, najczęściej w jednym zdaniu. Ironia wiąże się z wypowiedzią, która połączy cechy aforyzmu i wypowiedzi ironicznej, będzie zwięzłą wypowiedzią ironiczną, a zarazem głębszą refleksją.

Paradoks – jedna z form artystycznych; to błyskotliwe sformułowanie myśli sprzecznej z powszechnie panującym poglądem. Paradoks jako forma ironiczna łączy w sobie wszystkie cechy ironii jako postawy i wyrazu.

P. Łaguna, Ironia jako postawa i jako wyraz.

CZYTAJ CZĘŚĆ 1. 

Twoja odpowiedź

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>