Gatunek literacki i rodzaj literacki – definicja

6 marca 2012 Opracowania  Brak komentarzy

Kaniewska B., Legeżyńska A., Teoria literatury, Poznań 2002.

Rodzaj literacki to system ogólnych zasad budowy dzieła realizowany w różnych utworach, stanowiący podstawę zaliczenia ich do tej samej klasy. Podział na rodzaje jest nadrzędny wobec gatunków, dokonuje się go opierając się na ponadhistorycznych wyznacznikach konstrukcyjnych, takich jak:

a) sposób uzewnętrzniania się podmiotu,

b) budowa świata przedstawionego i kompozycja,

c) budowa stylistyczno-językowa.

Wśród rodzajów wyróżniamy: lirykę (cechuje ją afabularność, monolog jako forma podawcza, obecność podmiotu lirycznego), epikę (występuje tu narracja (opowiadanie), narrator, zdarzenia splatają się w fabułę), dramat (brak nadrzędnego podmiotu, zdarzenia tworzą akcję, forma podawczą jest dialog).

Gatunek literacki to zespół intersubiektywnie istniejących reguł, określających konstrukcję poszczególnych utworów literackich i różnorako przez nie aktualizowanych. Gatunki mają charakter historyczny, czyli ewoluują i zmieniają się w czasie. Są w pewnym sensie „paktem” komunikacyjnym, zawieranym przez autora z czytelnikiem. Jeśli gatunek nie zostanie rozpoznany, to porozumienie nie jest możliwe, a dzieło trafia w odbiorczą próżnię.

Wg M. Bachtina gatunki są „bohaterami wielkich i istotnych losów literatury”, kierunki i szkoły to bohaterowie drugorzędni.

Współcześnie wg Saussure’owskiej teorii języka tekst utworu literackiego ma się do gatunku i rodzaju literackiego jak tekst do systemu językowego: gatunek jest gramatyką literatury, zespołem norm konstrukcyjnych, które aktualizują poszczególne utwory. Pojęcia genologiczne mają charakter abstrakcyjny i wyprowadzane są z praktyk pisarskich.

Rodzaj literacki – zbiór reguł dotyczących budowy dzieła literackiego, stosowanie których odróżnia je od innych dzieł literackich, respektujących reguły odmienne. Inne znaczenie tego terminu to: dzieła, klasa dzieł literackich zbudowana w zgodzie z określonymi regułami rodzajowymi.

Gatunek literacki – pewna liczba reguł kompozycyjnych, stylistycznych, często również i tematycznych, dotyczących budowy i wyposażenia językowego, a także treściowego tekstów literackich. Owe reguły nie są na ogół formułowane i istnieją jako elementy świadomości estetyczno literackiej. Teoria literatury formułuje owe reguły traktując je jako istotne cechy utworów, wyprowadzone z praktyki twórczej.

Głowiński M., Okopień-Sławińska A., Sławiński J., Zarys teorii literatury, Warszawa 1986.

O rodzajach i gatunkach literackich można mówić:

a) Jako o faktach świadomości literackiej,

b) Jako o zespole cech utworu literackiego, cech powtarzalnych i pozwalających go wprowadzić w jakąś grupę (czyli jako o elemencie pewnej konwencji literackiej),

c) Jako o kategorii opisu stosowanej przez naukę o literaturze.

Ad. a) Rodzaj i gatunek jako fakty świadomości literackiej to wiedza na temat, że istnieją formy wypowiedzi literackiej, każdą z nich cechuje coś szczególnego, różniącego od innych. Wiedza ta wyróżnia się w dwojaki sposób: może być sformułowana teoretycznie, tak że każdy z gatunków zostanie określony ze względu na takie czy inne swoje właściwości lub istnieje w postaci nie sformułowanej, umożliwiającej rozróżnianie w praktyce pisarskiej i czytelniczej poszczególnych gatunków. Pierwsze ujęcie wiedzy charakterystyczne jest dla klasycyzmu. Gatunek jest wskazówką dla pisarza, jak ma w twórczości postępować. Stanowi też wskazówkę dla czytelnika, czego może spodziewać się po dziele, którego przynależność gatunkowa jest określona. W przypadku wiedzy nie sformułowanej, reguły nie są rygorystycznie sformułowane. Rozróżnienia dokonuje się na podstawie praktyki literackiej danej epoki i żywej w niej tradycji.

Ad. b) Świadomość gatunku jest m.in. własnością pisarza, który musi zakładać, że jego utwór, kształtowany wg zasad określonego gatunku, zostanie właściwie przyjęty (zostaną dostrzeżone przez czytelnika jego właściwości gatunkowe). To przekonanie panowało w okresie klasycyzmu francuskiego. Na każdym szczeblu kultury literackiej istnieje świadomość gatunkowa, szczególnie w zakresie form wypowiedzi adresowanych do szerokich rzesz odbiorców (np. powieść, która jest rozpoznawana jako powieść przez jej masowych odbiorców, jest powszechnie traktowana jako swoisty typ wypowiedzi). Świadomość nie może istnieć poza doświadczeniem literackim, zawsze odwołuje się do praktyki (uogólnia ją, oddziałuje na jej przebieg). Odwołuje się do rzeczywistych właściwości utworów. Chodzi tu o właściwości, które pozwalają grupować indywidualne utwory w zespoły wg ważnych cech konstrukcyjnych, czyli w gatunki.

Ad. c) Gatunek jako narzędzie opisu, którym posługuje się badacz literatury, pozostaje w związku z gatunkiem jako faktem świadomości i jako elementem konwencji. Gatunek ma charakter typologiczny (tzn., że nie musi być środkiem segregacji wszystkich utworów, jakie kiedykolwiek napisano). Podział na rodzaje i gatunki nie musi obejmować wszystkich istniejących dzieł. Gatunek jest rozumiany jako typ, konstruowany przez badacza na podstawie dostępnych mu materiałów empirycznych, ma charakter wzorca idealnego (jest uogólnionym modelem sumującym wszystkie istotne właściwości strukturalne danego zespołu wypowiedzi). Nie ma utworu, który sam w sobie realizowałby wszystkie właściwość gatunku, każdy utwór jest usytuowany wobec danego typu, znajduje się w bliższej lub dalszej od niego odległości, aktualizując właściwości istotne dla danego gatunku.


Tagi:  

Twoja odpowiedź

*

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>