Jeśli jesteś właścicielem tej strony, możesz wyłączyć reklamę poniżej zmieniając pakiet na PRO lub VIP w panelu naszego hostingu już od 4zł!

Etykieta językowa w powieści młodzieżowej

30 października 2014 Opracowania  Brak komentarzy

Etykieta językowa na przykładzie powieści młodzieżowej

Małgorzaty Musierowicz pt. Kwiat kalafiora

Etykieta – według definicji ze Słownika języka polskiego pod red. Witolda Doroszewskiego – to „ustalony i obowiązujący sposób zachowania się w pewnych środowiskach […]; formy towarzyskie, ceremoniał”. Można też stosować ten termin synonimicznie do wyrażeń takich jak „savoir-vivre”, „zasady dobrego wychowania”, „zasady grzeczności”.[1]

Pojęcie etykiety językowej można natomiast rozumieć, jako „typ normy mieszczącej się w ramach nadrzędnej formy obyczajowej”. Rozumiana w ten sposób etykieta językowa jest głęboko zakorzeniona w kulturze danego społeczeństwa, dlatego też może być traktowana jako jeden ze składników konfiguracji wzoru kulturowego.[2]

W świetle koncepcji Rutha Benedicta etykieta językowa może być traktowana jako zespół zintegrowanych wzorów zachowań. Owe wzory zachowań odpowiadają poszczególnym wzorom językowych zachowań grzecznościowych. Można więc stwierdzić, iż etykieta to zespół zintegrowanych wzorów językowych. Trzeba jednak pamiętać, że etykieta językowa jest czymś więcej niż prostą sumą wzorów, jest elementem składowym kultury i ma cechy bytu ponadjednostkowego.[3]

Analiza semantyczna zwrotów grzecznościowych na przykładzie Kwiatu kalafiora pozwoli określić w jaki sposób realizowany jest na płaszczyźnie językowej model kulturalnego zachowania. Każdy użytkownik języka, w tym wypadku języka polskiego, wraz z nabywaniem kompetencji komunikacyjnej, uczy się odpowiednich zwrotów grzecznościowych i dobrze wie, że zachowanie typu A określane jest jako zgodne z zasadami grzeczności – jest zatem grzeczne, uprzejme, kulturalne, odpowiednie, zachowanie zaś inne, typu B, uznawane jest za łamiące te zasady i jest zachowaniem niegrzecznym. Można więc powiedzieć, że zwroty grzecznościowe są językową obudową zachowań grzecznościowych.[4]

Opierając się na materiale językowym z Kwiatu kalafiora wyodrębnić można pięć głównych funkcji grzecznościowych:

  • Zwrot do adresata, np.

Proszę pana, mamusiu, panie profesorze, skarbie, drodzy państwo, kochanie, tato, dziecko, dzieci,  ciociu, moja droga, skarbie, panie kolego, Robert, Ignasiu, Gabrysiu, itp.

  • Kulturalne rozpoczęcie dialogu – powitanie, np.

Cześć, dzień dobry, salve, dobry wieczór, witam.

  • Kulturalne zakończenie dialogu – pożegnanie, np.

Powodzenia, żegnaj.

  • Podziękowanie za przysługę, np.

Jestem zachwycony, bardzo dziękuję, dziękuję.

  • Przeproszenie za nietakt, zniewagę, np.

Przepraszam, wybacz.

Powyższe środki językowe realizujące funkcje grzecznościowe są nieodzowne do prawidłowego przebiegu komunikacji językowej. Bez nich komunikacja ta mogłaby być znacznie zakłócona, a nawet przerwana.[5]

W bogatym repertuarze zwrotów grzecznościowych występujących w polszczyźnie zachodzą interesujące zjawiska semantyczne. Poszczególne zwroty różnie znaczą, różnie wypełniają grzecznościowy cel komunikacyjny. Najogólniej ujmując tę kwestię, można wydzielić ich cztery grupy w aktach mowy:[6]

  1. Zwroty grzecznościowe wyrażające (wypełniające) tylko daną funkcję grzecznościową – są to najczęstsze „frazesy” grzecznościowe pozbawione innych treści, np. cześć może być tylko powitaniem, pożegnaniem i nie wyraża już innych treści.
  2. Zwroty grzecznościowe  wzmocnione przez modyfikatory przysłówkowe, np. dziękuję bardzo, proszę cię bardzo, przepraszam bardzo.
  3. Zwroty grzecznościowe wzmocnione w wyrażaniu swej funkcji przez powtarzanie tych samych bądź różnych formuł, np. dziękuję, dziękuję bardzo.
  4. Ekspresywne zwroty grzecznościowe – wzmocnione w wyrażaniu swej funkcji grzecznościowej przez elementy semantyczne wyrażające emocję, różne uczucia związane z nadawcą, np. słucham Cię słucham, moje dziecko; cześć wiceprezesko; cześć, Pawełku, kochanie, o kochanie, jak to miło.

Najprostszą semantykę mają formuły należące do grupy pierwszej. Wyrażają one jedynie odpowiednią „czystą” funkcję grzecznościową. Nadawcy chodzi o to, aby powitać, pożegnać itd. partnera, bez wyrażania dodatkowych treści.

W grupie tej mamy podstawowe czasowniki performatywne: witam, dziękuję, przepraszam, proszę. Jest to człon polskiej grzeczności i tego typu zwroty występują najczęściej w powieści Kwiat kalafiora.

Należą do tej grupy również wytarte stereotypy, tzn. formuły, które utraciły swoją pierwotną semantykę na rzecz wyrażania odpowiedniej funkcji grzecznościowej, np. dzień dobry, cześć, dobry wieczór. I tak: dzień dobry nie znaczy już „życzę ci dobrego dnia”, lecz „ja cię witam”, „rozpoczynam z tobą dialog”, podobnie cześć nie znaczy już „oddaje ci cześć, szacunek”, lecz jest tylko powitaniem, pożegnaniem.

W użyciach tego kręgu obserwuje się swoisty paradoks: otóż zwroty te, powstałe dla ułatwienia komunikacji językowej i pierwotnie wyrażające pozytywne uczucia (treści) nadawcy do odbiorcy, stają się wytartymi frazesami i wykazują jednocześnie tendencję do skrótu i kostnienia. Uczy się ich jako  niepodzielnych całości i powtarza często mechanicznie, nie zdając sobie sprawy z ich pierwotnego znaczenia. Takie wytarte formuły wyrażają tylko swoje pierwotne funkcje grzecznościowe, są czystymi znakami powitania, pożegnania, przeproszenia, itp.[7]

Druga grupa obejmuje zwroty grzecznościowe wzmocnione przez modyfikatory przysłówkowe. Jest to zjawisko częste w polszczyźnie, lecz w Kwiecie kalafiora spotykane jest rzadko – głównie w podziękowaniu: dziękuję bardzo oraz w zwrocie proszę cię bardzo. Z formalnego punktu widzenia modyfikatory przysłówkowe to okoliczniki sposobu lub stopnia.

Użycie modyfikatorów przysłówkowych ma zapewnić powodzenie danej formuły, a co za tym idzie – skuteczność całego grzecznościowego aktu mowy.[8] Jest to zatem motywacja pragmatyczna. Nadawca, używając danego modyfikatora, chce przekonać odbiorcę, że nie traktuje go formalnie, ale szczególnie. I tutaj obserwujemy rzecz charakterystyczną, mianowicie semantyka modyfikatorów przysłówkowych przy licznych zwrotach grzecznościowych jest zdeterminowana przez stopień ich rozpowszechnienia. Jeśli jakaś konstrukcja powtarza się często, wówczas modyfikator ulega semantycznemu wytarciu, banalizuje się jego zawartość treściowa i nie oznacza on już owej intensywności czy szczególnej postawy nadawcy względem odbiorcy, por: dziękuję bardzo, przepraszam bardzo.

Zwroty grzecznościowe wzmocnione w wyrażaniu swej funkcji przez powtarzanie tych samych bądź różnych formuł, czyli trzeci zbiór, realizowany jest w Kwiecie kalafiora wyjątkowo rzadko, por: dziękuję, dziękuję bardzo.

Powtarzanie takich zwrotów ma – podobnie, jak w przypadku zwrotów z modyfikatorami przysłówkowymi – wzmocnić dane powitanie, podziękowanie, przeproszenie itd., a co za tym idzie – ma ono zapewnić powodzenie grzecznościowego aktu mowy. Mimo, że spontanicznych dialogach jest to zjawisko częste, w Kwiecie… występuje tylko w jednej sytuacji, por.:

– Tato, uważaj – mówiła Gabriela.

– Słucham cię, słucham, moje dziecko.

Ostatnią grupą, szeroko realizowaną w powieści, są zwroty ekspresywne. Wyrażają one oprócz swej podstawowej funkcji grzecznościowej rozmaite emocje związane z nadawcą, np. radość, zakłopotanie, itp.

Ekspresywny zwrot grzecznościowy spełnia oprócz swej podstawowej funkcji np. powitania czy pożegnania jeszcze inne funkcje związane z komunikowaniem treści natury emocjonalnej. Ekspresja ma także motywację pragmatyczną, świadczy o przekroczeniu „minimum” grzeczności, jest wpisaniem nowej treści w zbanalizowany stereotyp, por.:

– Słucham cię, słucham, moje dziecko.

– Cześć Pawełku, kochanie.

– O kochanie, jak to miło.

Ekspresywne zwroty grzecznościowe mają w polszczyźnie dwudzielną budowę. Składają się one ze zwrotu właściwego i zwrotu do adresata. Zwrot właściwy jest obligatoryjny, natomiast zwrot do adresata jest fakultatywny. Aby cały zwrot grzecznościowy uzyskał walor ekspresywny, wystarczy ekspresywność jednego członu, gdyż są one ściśle ze sobą powiązane. Nacechowanie jednego członu sprawia, że cały zwrot staje się nacechowany.

– Cześć Pawełku, kochanie.

– Słucham cię, słucham, moje dziecko.

O kochanie, jak to miło.

Sumując rozważania na temat etykiety językowej w Kwiecie kalafiora można stwierdzić, że semantyka zwrotów grzecznościowych to swoiste continuum – od zbanalizowanego, pozbawionego treści frazesu do zwrotów komunikujących różnorodne treści związane ze wzmocnieniem formuły przez modyfikatory przysłówkowe, powtórzenia i zwroty ekspresywne.[9]

Zbanalizowane zwroty grzecznościowe nie wyrażają już pozytywnego nastawienia nadawcy do odbiorcy, są często grzecznościowym kłamstwem. W Kwiecie kalafiora, podobnie jak w polszczyźnie ogólnej, szczególnie odmianie potocznej, zwroty te są najczęściej używane. Ich uwiarygodnienie możliwe jest poprzez dodanie elementu ekspresywnego, szczególnie w procesie komunikacji pomiędzy przyjaciółmi, dobrymi znajomymi, a także rodziną.

Można więc powiedzieć, że Kwiat kalafiora realizuje założenia etykiety językowej polszczyzny ogólnej, chociaż użycie zwrotów grzecznościowych z modyfikatorami jest dosyć rzadkie. Niemniej jednak ogólna charakterystyka języka tej powieści młodzieżowej spełnia kryteria ogólnej normy etykiety językowej.

Bibliografia:

Benedict R., Wzory kultury, Warszawa 1966.

Dąbrowska M., Akty etykiety językowej wyrażające brak zgody z opinią rozmówcy, [w:] Język a Kultura, Polska etykieta językowa, t. 6., red. Janusz Anusiewicz i Małgorzata Marcjanik, Wrocław 1991.

Musierowicz M., Kwiat kalafiora, Łódź 1983.

Ożóg K., O niektórych aspektach semantyki zwrotów grzecznościowych, [w:] Język a Kultura, Polska etykieta językowa, t. 6., red. Janusz Anusiewicz i Małgorzata Marcjanik, Wrocław 1991.

Peisert M., Etykieta językowa i jej wyznaczniki, [w:] Język a Kultura, t. 1., red. Janusz Anusiewicz i Jerzy Bartmiński, Wrocław 1991.

Słownik języka polskiego, red. W. Doroszewski, t. I-XI, Warszawa 1956-1969.

Wierzbicka A., Dociekania semantyczne, Wrocław – Warszawa – Kraków 1969.


[1] Słownik języka polskiego, red. W. Doroszewski, t. I-XI, Warszawa 1956-1969, t. II, s. 1351.

[2] M. Dąbrowska, Akty etykiety językowej wyrażające brak zgody z opinią rozmówcy, [w:] Język a Kultura, Polska etykieta językowa, t. 6., red. Janusz Anusiewicz i Małgorzata Marcjanik, Wrocław 1991, s. 23.

[3] R. Benedict, Wzory kultury, Warszawa 1966, s. 115.

[4] K. Ożóg, O niektórych aspektach semantyki zwrotów grzecznościowych, [w:] Język a Kultura, Polska etykieta językowa, t. 6., red. Janusz Anusiewicz i Małgorzata Marcjanik, Wrocław 1991, s. 51.

[5] Ibidem, s. 52.

[6] Ibidem.

[7] Ibidem, s.53.

[8] Por. A. Wierzbicka, Dociekania semantyczne, Wrocław – Warszawa – Kraków 1969.

[9] K. Ożóg, op.cit., s. 55.

Twoja odpowiedź

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>