Jeśli jesteś właścicielem tej strony, możesz wyłączyć reklamę poniżej zmieniając pakiet na PRO lub VIP w panelu naszego hostingu już od 4zł! Do you want to support owner of this site? Click here and donate to his account some amount, he will be able to use it to pay for any of our services, including removing this ad.

Dziedzictwo Arystotelesa we współczesnej nauce o literaturze

9 listopada 2013 Opracowania  Brak komentarzy

Arystoteles w Poetyce zawarł teorie dotyczące literatury, które w niektórych zakresach obowiązują do dzisiaj.

Pierwsza w historii poetyka opisowa (zawierająca jednak pewne elementy poetyki normatywnej). Przedmiotem dociekań Arystotelesa są: określenie czym jest literatura („poezja”, do której filozof nie włącza jednak liryki) oraz opisanie trzech gatunków: tragedii, eposu i komedii (w zachowanej części traktatu brakuje tego ostatniego elementu, który prawdopodobnie zawarty był w zaginionej księdze drugiej). Poglądy Arystotelesa są pośrednią polemiką z „Państwem” Platona, a dokładniej z trzecią księgą dialogu, gdzie Sokrates próbuje dociec istoty poezji. Platon krytycznie wyrażał się o poetach („z lichym pierwiastkiem obcuje i lichotę tworzy”), natomiast Arystoteles docenił twórcę i jego wytwór. Większość sztuk, dla Arystotelesa ma charakter mimetyczny (naśladowczy). Poeci naśladują świat w całości, dlatego też poezja jest sztuką wyższą. Przedmiotem naśladowania poezji są nie rzeczy, ale zdarzenia i fakty. Arystoteles wprowadza rozróżnienie między poezją (przekazuje zdarzenia prawdopodobne), a historią (przekazuje fakty).

Tragedia jest dla Arystotelesa specyficznym gatunkiem literackim, którego celem nie jest naśladownictwo, ale wywołanie katharsis, czyli współodczuwania i trwogi.

Od greckiego tytułu dzieła (Peri poietikes) wywodzi się nazwa późniejszej dziedziny badań literackich – poetyki.

Arystoteles położył podwaliny pod niemal wszystkie nauki. Podzielił je na trzy działy:

a) nauki teoretyczne, poszukujące wiedzy dla niej samej i kontemplujące prawdę; należy tu fizyka, matematyka i teologia, zwana też filozofią pierwszą;

b) nauki praktyczne, badające ludzkie działanie i służące doskonałości moralnej, czyli etyka, polityka i ekonomika;

c) nauki wytwórcze, inaczej pojetyczne, zajmujące sie wytwarzaniem się dzieł wg określonych reguł, czyli wszelkie techne (umiejętności). Logika, jako ogólna propedeutyka i podstawa wszelkiej nauki, nie została umieszczona w tej klasyfikacji.

Arystotelesowska filozofia pierwsza (tzw. Metafizyka), bada byt jako taki i przysługujące mu atrybuty istotne, czyli pierwsze zasady i przyczyny. Ponieważ pierwszą zasadą i przyczyna jest Bóg, jest ona zarazem teologią. Bytem samoistnym; substancją są konkretne rzeczy (a nie jak u Platona; idea).

Nauka o literaturze ma opisywać istotę poszczególnych dzieł. Opisowa nauka o literaturze może rekonstruować schematyczną budowę dzieła albo opisywać je jako przedmiot estetyczny, wytwór czytelniczej konkretyzacji.

Teoria w wieku XX balansowała pomiędzy biegunami: wiedzy tłumaczącej; i systemu, a zarazem; literatury i nauki. Albo skłaniała się ku swemu przedmiotowi, próbując jak najwierniej oddać jego specyfikę i indywidualność, albo starała się określić rządzące nim prawa i reguły ogólne, a tym samym zaspokoić naukowe aspiracje literaturoznawstwa. Sens tego konfliktu trafnie oddawała myśl jednego z niem. twórców tzw. Sztuki interpretacji, Emila Staigera, który powiedział: „nauka o literaturze znajduje się w szczególnej sytuacji. Kto ją uprawia, rozmija się albo z nauką, albo z literaturą”.

Roland Barthes „Od nauki do literatury”. Zdaniem Barthes’a, strukturalistyczna teoria zapamiętała się po prostu w nadmiernej analityczności, gubiąc po drodze swój przedmiot i zatracając to, co bez wątpienia najważniejsze przyjemność czytania literatury. Reakcją na teoretyczną ortodoksję stał się poststrukturalizm; potężny nurt krytyczny wobec teorii, który nie tylko zakwestionował teorię literatury spod znaku strukturalizmu, lecz podważył sensowność uprawiania teorii literatury w ogóle.

Styl myślenia przyznający pierwszeństwo teorii nad praktyką utrwalił sie od Arystotelesa. Wyraził on pogląd, że działanie człowieka ma charakter racjonalny, ponieważ zawiera w sobie myślowy projekt. Najistotniejsze jest więc wyobrażenie celu, który podmiot działający chce osiągnąć, sama zaś czynność to już tylko dopełnienie owego myślowego aktu. Rozróżniwszy w ten sposób w działaniu człowieka składnik myślowy (teoretyczny, a zarazem teleologiczny ; celowościowy) i składnik czynnościowy (praktyczny, energetyczny), ustanowił zarazem Arystoteles na wiele wieków ich hierarchię, podporządkowując tym samym praktykę teorii.

Te z pozoru odległe dylematy stały się znów aktualne zwłaszcza w ostatnim dwudziestoleciu XX w., kiedy to zaczęto się zastanawiać nad zależnościami teorii i praktyki w ramach teorii literatury, a konkretnie: nad relacją teoretycznych modeli i praktyk interpretacji.

Do najważniejszych źródeł współczesnej teorii literatury należy zaliczyć poetykę, retorykę i komparatystykę lit., filozofię, na gruncie której, począwszy od starożytności, stawiano pytania o źródła lit. I o jej naturę. XX w. W wiedzy o literaturze zdominowany był przez refleksję teoretyczną, a ta stała pod znakiem pytań natury filoz. Były to zwłaszcza:
a) pytania ontologiczne: czy jest literatura?
b) pytania epistemologiczne i metodologiczne:  jak poznajemy dzieło literackie?
c) pytania o interpretację: czym jest interpretacja dzieła literackiego? Jakie są jej granice i możliwości?
d) pytania o podmioty, a więc o wszystkich uczestników życia literatury (pisarzy, czytelników, nadawców, odbiorców, twórców i ich interpretatorów) oraz o wszelkie role podmiotowe wpisane w strukturę dzieła literackiego: kim jest autor? Kim jest czytelnik? Jak komunikują się poprzez dzieło literackie?
e) pytania metateoretyczne: jaki jest epistemologiczny i ontologiczny status samej teorii literatury/ wiedzy o literaturze? A wiec jakie są ich możliwości i granice?

Arystoteles zdefiniował pojęcie semiotyka; ogólna wiedza o znakach rozwijana od starożytności, dot. znaku, znaczenia, treści znaku.

Arystoteles był pierwszym filozofem, który postawił pytanie o autonomię poezji i stworzył traktat o sztuce poetyckiej. Wyodrębnienie przedmiotu badań, wytyczenie ich zakresu („sztuka poetycka jako taka”), klasyfikacja rodzajowa, opis budowy i analiza funkcji utworu – świadczą o pojawieniu się świadomości teoretycznej. Podstawa do naukowego podejścia do literatury. Pierwowzór europejskiej poetyki.

Nakreślenie kryteriów swoistości rodzajowej, aktualnych do dziś: pozycja podmiotu mówiącego, budowa świata przedstawionego oraz środki stylistyczne. Teoria dramatu i epiki, liryka pominięta. Praktyczne a nie logiczne wyróżniki gatunku: tragedia silniej niż epopeja działa na widza.

Pojęcie katharsis, którym potem posługiwał się Freud.

Kategoria mimesis – rozumiana jako reprezentacja, nie jako przedstawienie. Pytania o stosunek sztuki do rzeczywistości, problem prawdy i prawdopodobieństwa. Arystoteles odrzuca platońską aksjologię, aktywność twórcy określa jako kreację a nie odwzorowanie – tym samym pozbawia poezję zobowiązań wobec prawdy. Dwie możliwe interpretacje: poeta-odtwórca i poeta-twórca – odpowiadają dwóm orientacjom w estetyce – naturalistycznej (zajmującej się podobieństwem obrazu do modelu, badaniami nad realizmem, poszukiwaniem historycznych pierwowzorów, zbieżności między opiniami wypowiadanymi przez postacie literackie a przekonaniami autora; wg Ingardena ta orientacja uznaje zdania w dziele literackim za sądy o rzeczywistości) i kreacjonistycznej (zajmującej się metodami osiągania tego podobieństwa; zwolennicy: Ingarden, Lew Wygotski, Jurij Dawydow; źródłem przyjemności odbiorcy nie jest model, ale jego nieobecność, usunięcie z niego to, co nieprzyjemne estetycznie, na odbiorcę działa nie analogon rzeczywistości, ale świadomość, że to analogon).

 

Miejsce sztuki w świecie ludzkim.

Sztuka może modelować zachowania ludzi, , ponieważ może występować jako coś równorzędnego wobec tych zachowań. Dokonuje się to za sprawą procesów specyficznie artystycznych. Materia (hyle) + forma (morphe). Działalność poety jest procesem formotwórczym o podwójnym nastawieniu. Pierwszy aspekt formotwórczy – formowanie materiału, na który składają się nie wydarzenia życiowe, ale ich mityczne sublimacje, przemiana akcji w fabułę literacką, wytwarzanie przedmiotów artystycznych według zasad prawdopodobieństwa.

Drugi aspekt formotwórczy – modelowanie materii życiowej, emocji i mniemań odbiorców poprzez „obramowanie estetyczne”. Uczucia wywołane przez sztukę stają się podstawą reakcji estetycznej odbiorcy. O zwycięstwie techniki artystycznej nad zawartością i o działaniu obramowania estetycznego mówili formaliści, strukturaliści i fenomenolodzy. Oddziaływanie literatury na postawy odbiorców – pragmatywiści.

Twoja odpowiedź