Jeśli jesteś właścicielem tej strony, możesz wyłączyć reklamę poniżej zmieniając pakiet na PRO lub VIP w panelu naszego hostingu już od 4zł!

Dziedzictwo Arystotelesa we współczesnej nauce o literaturze

9 November 2013 Opracowania  Brak komentarzy

Arystoteles w Poetyce zawarł teorie dotyczące literatury, które w niektórych zakresach obowiązują do dzisiaj.

Pierwsza w historii poetyka opisowa (zawierająca jednak pewne elementy poetyki normatywnej). Przedmiotem dociekań Arystotelesa są: określenie czym jest literatura (“poezja”, do której filozof nie włącza jednak liryki) oraz opisanie trzech gatunków: tragedii, eposu i komedii (w zachowanej części traktatu brakuje tego ostatniego elementu, który prawdopodobnie zawarty był w zaginionej księdze drugiej). Poglądy Arystotelesa są pośrednią polemiką z „Państwem” Platona, a dokładniej z trzecią księgą dialogu, gdzie Sokrates próbuje dociec istoty poezji. Platon krytycznie wyrażał się o poetach („z lichym pierwiastkiem obcuje i lichotę tworzy”), natomiast Arystoteles docenił twórcę i jego wytwór. Większość sztuk, dla Arystotelesa ma charakter mimetyczny (naśladowczy). Poeci naśladują świat w całości, dlatego też poezja jest sztuką wyższą. Przedmiotem naśladowania poezji są nie rzeczy, ale zdarzenia i fakty. Arystoteles wprowadza rozróżnienie między poezją (przekazuje zdarzenia prawdopodobne), a historią (przekazuje fakty).

Tragedia jest dla Arystotelesa specyficznym gatunkiem literackim, którego celem nie jest naśladownictwo, ale wywołanie katharsis, czyli współodczuwania i trwogi.

Od greckiego tytułu dzieła (Peri poietikes) wywodzi się nazwa późniejszej dziedziny badań literackich – poetyki.

Arystoteles położył podwaliny pod niemal wszystkie nauki. Podzielił je na trzy działy:

a) nauki teoretyczne, poszukujące wiedzy dla niej samej i kontemplujące prawdę; należy tu fizyka, matematyka i teologia, zwana też filozofią pierwszą;

b) nauki praktyczne, badające ludzkie działanie i służące doskonałości moralnej, czyli etyka, polityka i ekonomika;

c) nauki wytwórcze, inaczej pojetyczne, zajmujące sie wytwarzaniem się dzieł wg określonych reguł, czyli wszelkie techne (umiejętności). Logika, jako ogólna propedeutyka i podstawa wszelkiej nauki, nie została umieszczona w tej klasyfikacji.

Arystotelesowska filozofia pierwsza (tzw. Metafizyka), bada byt jako taki i przysługujące mu atrybuty istotne, czyli pierwsze zasady i przyczyny. Ponieważ pierwszą zasadą i przyczyna jest Bóg, jest ona zarazem teologią. Bytem samoistnym; substancją są konkretne rzeczy (a nie jak u Platona; idea).

Nauka o literaturze ma opisywać istotę poszczególnych dzieł. Opisowa nauka o literaturze może rekonstruować schematyczną budowę dzieła albo opisywać je jako przedmiot estetyczny, wytwór czytelniczej konkretyzacji.

Teoria w wieku XX balansowała pomiędzy biegunami: wiedzy tłumaczącej; i systemu, a zarazem; literatury i nauki. Albo skłaniała się ku swemu przedmiotowi, próbując jak najwierniej oddać jego specyfikę i indywidualność, albo starała się określić rządzące nim prawa i reguły ogólne, a tym samym zaspokoić naukowe aspiracje literaturoznawstwa. Sens tego konfliktu trafnie oddawała myśl jednego z niem. twórców tzw. Sztuki interpretacji, Emila Staigera, który powiedział: “nauka o literaturze znajduje się w szczególnej sytuacji. Kto ją uprawia, rozmija się albo z nauką, albo z literaturą”.

Roland Barthes “Od nauki do literatury”. Zdaniem Barthes’a, strukturalistyczna teoria zapamiętała się po prostu w nadmiernej analityczności, gubiąc po drodze swój przedmiot i zatracając to, co bez wątpienia najważniejsze przyjemność czytania literatury. Reakcją na teoretyczną ortodoksję stał się poststrukturalizm; potężny nurt krytyczny wobec teorii, który nie tylko zakwestionował teorię literatury spod znaku strukturalizmu, lecz podważył sensowność uprawiania teorii literatury w ogóle.

Styl myślenia przyznający pierwszeństwo teorii nad praktyką utrwalił sie od Arystotelesa. Wyraził on pogląd, że działanie człowieka ma charakter racjonalny, ponieważ zawiera w sobie myślowy projekt. Najistotniejsze jest więc wyobrażenie celu, który podmiot działający chce osiągnąć, sama zaś czynność to już tylko dopełnienie owego myślowego aktu. Rozróżniwszy w ten sposób w działaniu człowieka składnik myślowy (teoretyczny, a zarazem teleologiczny ; celowościowy) i składnik czynnościowy (praktyczny, energetyczny), ustanowił zarazem Arystoteles na wiele wieków ich hierarchię, podporządkowując tym samym praktykę teorii.

Te z pozoru odległe dylematy stały się znów aktualne zwłaszcza w ostatnim dwudziestoleciu XX w., kiedy to zaczęto się zastanawiać nad zależnościami teorii i praktyki w ramach teorii literatury, a konkretnie: nad relacją teoretycznych modeli i praktyk interpretacji.

Do najważniejszych źródeł współczesnej teorii literatury należy zaliczyć poetykę, retorykę i komparatystykę lit., filozofię, na gruncie której, począwszy od starożytności, stawiano pytania o źródła lit. I o jej naturę. XX w. W wiedzy o literaturze zdominowany był przez refleksję teoretyczną, a ta stała pod znakiem pytań natury filoz. Były to zwłaszcza:
a) pytania ontologiczne: czy jest literatura?
b) pytania epistemologiczne i metodologiczne:  jak poznajemy dzieło literackie?
c) pytania o interpretację: czym jest interpretacja dzieła literackiego? Jakie są jej granice i możliwości?
d) pytania o podmioty, a więc o wszystkich uczestników życia literatury (pisarzy, czytelników, nadawców, odbiorców, twórców i ich interpretatorów) oraz o wszelkie role podmiotowe wpisane w strukturę dzieła literackiego: kim jest autor? Kim jest czytelnik? Jak komunikują się poprzez dzieło literackie?
e) pytania metateoretyczne: jaki jest epistemologiczny i ontologiczny status samej teorii literatury/ wiedzy o literaturze? A wiec jakie są ich możliwości i granice?

Arystoteles zdefiniował pojęcie semiotyka; ogólna wiedza o znakach rozwijana od starożytności, dot. znaku, znaczenia, treści znaku.

Arystoteles był pierwszym filozofem, który postawił pytanie o autonomię poezji i stworzył traktat o sztuce poetyckiej. Wyodrębnienie przedmiotu badań, wytyczenie ich zakresu („sztuka poetycka jako taka”), klasyfikacja rodzajowa, opis budowy i analiza funkcji utworu – świadczą o pojawieniu się świadomości teoretycznej. Podstawa do naukowego podejścia do literatury. Pierwowzór europejskiej poetyki.

Nakreślenie kryteriów swoistości rodzajowej, aktualnych do dziś: pozycja podmiotu mówiącego, budowa świata przedstawionego oraz środki stylistyczne. Teoria dramatu i epiki, liryka pominięta. Praktyczne a nie logiczne wyróżniki gatunku: tragedia silniej niż epopeja działa na widza.

Pojęcie katharsis, którym potem posługiwał się Freud.

Kategoria mimesis – rozumiana jako reprezentacja, nie jako przedstawienie. Pytania o stosunek sztuki do rzeczywistości, problem prawdy i prawdopodobieństwa. Arystoteles odrzuca platońską aksjologię, aktywność twórcy określa jako kreację a nie odwzorowanie – tym samym pozbawia poezję zobowiązań wobec prawdy. Dwie możliwe interpretacje: poeta-odtwórca i poeta-twórca – odpowiadają dwóm orientacjom w estetyce – naturalistycznej (zajmującej się podobieństwem obrazu do modelu, badaniami nad realizmem, poszukiwaniem historycznych pierwowzorów, zbieżności między opiniami wypowiadanymi przez postacie literackie a przekonaniami autora; wg Ingardena ta orientacja uznaje zdania w dziele literackim za sądy o rzeczywistości) i kreacjonistycznej (zajmującej się metodami osiągania tego podobieństwa; zwolennicy: Ingarden, Lew Wygotski, Jurij Dawydow; źródłem przyjemności odbiorcy nie jest model, ale jego nieobecność, usunięcie z niego to, co nieprzyjemne estetycznie, na odbiorcę działa nie analogon rzeczywistości, ale świadomość, że to analogon).

 

Miejsce sztuki w świecie ludzkim.

Sztuka może modelować zachowania ludzi, , ponieważ może występować jako coś równorzędnego wobec tych zachowań. Dokonuje się to za sprawą procesów specyficznie artystycznych. Materia (hyle) + forma (morphe). Działalność poety jest procesem formotwórczym o podwójnym nastawieniu. Pierwszy aspekt formotwórczy – formowanie materiału, na który składają się nie wydarzenia życiowe, ale ich mityczne sublimacje, przemiana akcji w fabułę literacką, wytwarzanie przedmiotów artystycznych według zasad prawdopodobieństwa.

Drugi aspekt formotwórczy – modelowanie materii życiowej, emocji i mniemań odbiorców poprzez „obramowanie estetyczne”. Uczucia wywołane przez sztukę stają się podstawą reakcji estetycznej odbiorcy. O zwycięstwie techniki artystycznej nad zawartością i o działaniu obramowania estetycznego mówili formaliści, strukturaliści i fenomenolodzy. Oddziaływanie literatury na postawy odbiorców – pragmatywiści.

Twoja odpowiedź

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>